КҮШТҮГ ТУТ-ЛА, БААСАН!

Сумо хүрешке делегей чергелиг маргылдааның мөңгүн медалының эдилекчизи, Европаның чемпиону, Тыва-биле Россияның чаңгыс демнежилгезиниң 100 чылдаанында Наадымның аныяктар хүрежинге шүүлген мөге Баасан Баткарның спортчу чедиишкиннерин алгаан байырлал октябрь 15-те Эрзин суурга болуп эрткен. 
Уруглар садындан бээр, хүрежип эгелээн бичии Өпеноктуң кол тренери - ачазының адазы Анатолий Романович Баткар. Уругларның спорт школазынга хөй чылдар дургузунда ажылдап чоруур хоочун башкы Баткарның өөреникчилеринден эвээш эвес ат-сураглыг мөгелер үнген. Кырган-ачазы уйнуунга: “хүрешке чедиишкинниг боор дизе, баштай бодуң бодуңну тиилээр ужурлуг сен! Ол дээрге кижиниң кадыынга, мөзү-шынарынга багай салдарны чедирер чүүлдерден ырак болуру-дур. Спорт-биле үрелдежип, бержип-ле чоруур болзуңза, күзелиңге чедер сен, оглум “ - деп чагып келген. 
Аныяк мөгениң башкызы - Тыва Республикада сумо хүрештиң эң улуг тренери, Россияның делегей чергелиг шииткекчилериниң дээди чадазының эдилекчизи, делегейниң сумо Федерациязының күүсекчи комитединиң кежигүнү, Европа чурттарының сумо судьяларының даргазы Адар Начын-оолович Куулар. Ол Баасан Баткарны, 2 чыл бурунгаар Уруглар хүнүнүң хүрежинге киржип турда-ла, танып алган. Сумо хүрешке белеткээр мөгелерни хар-назын аайы-биле көрүп, шылгап орар мергежээн тренер бо удаа-даа база келир үеде чемпионну эндевээн. Ынчан ол, Анатолий Романовичиге Баасанны республикага уругларның сумо хүреш маргылдаазынга киириштирерин саналдаан. Оол хүрешкеш, шыдап үнген. Улаштыр Россияга 18-21 харлыг оолдар аразынга сумога бичии Баасан база чемпионнаан. Европаның элээди оолдар аразынга чемпионады бо чылдың апрель айда Луганск хоорайга эртер турган. Украинада дайынның уржуундан Белоруссияның күзүн болуру-биле шилчиткен. Майның 15-16 хүннеринде Москва облазының Чехов хоорайга 85 килограмм деңзилиг элээди оолдар аразынга Баасан хүрешкеш, 1-ги черни алган. 
Август 30-31-де Тайбей ортулуктуң Гауцюн хоорайга эки белеткелдиг, быжыг тура-соруктуг аныяк мөге Баасан Андреевич Баткарның хей-аъды, келген удурланыкчызын октаан тудум, бедип орган. Бир дугаар итали мөгеге таварышкаш, октап алган. Холу туттунгур Баасан ийи дугаар салыгда полякты ашкан. Оон япон мөге-биле бирги-ийиги чер дээш хүрежи эгелээн. Кайы-даа таланың күжүнүң, белеткелиниң шыыраан оларның ачыр-дачыр тудушкан хүрежи көргүскен. Япон мөге шүүлген, ооң командазы алгы-кышкы-биле амыраан. Баасанны башкызы: «Ажырбас, бир дугаар мөңгүн дээрге, улуг чедиишкин-дир» - деп чазамыктаан. 18 харлыг оолдар аразынга 80 килограмм деңзиге 2-ги черни чаалап ап, мөңгүн медальга төлептиг болган.
Ырак черден чанып оргаш, Адар Начын-оолович өөреникчизинге, «Тыва-биле Россияның чаңгыс демнешкениниң 100 чылдаан байырлалга аныяктар хүрежинге шүглүр сен» - деп мөгениң хей-аъдын көдүрүп чораан. Ол келгеш, Наадымның улуг мөгелер хүрежинге киришкени Баасанга тулган белеткел болган. Эртенинде 18 харлыг мөгелер аразынга тыва хүрешке база сумога бедик белеткелдиг, шыырак мөгелери Субудай Шойдун, Сайын Кашпык-оол, Айдаш Данзы-Белек, Сайын Мижит-Доржу, Аржаан Монгуш оларга таваржып, онагларын октааш, шүглүп үнген.
Сентябрь 19-21 Белоруссияның Лиида хоорайга элээдилерниң Европа чемпионады болуп турган. Тывадан ук маргылдаага 7 спортчу барып киришкен. Бир дугаар хүнден-не мөгелер алдыннарны чаалап ап эгелээннер: 12 харга чедир мөгелер Цэнд-Аюш Монгуш (45 кг), Чаян Седен (75 кг), Баасан Баткар (85 кг) олар чемпионнаан. 3 мөгеден тургустунган командага Чаян Седен, Баасан Баткар боттарының удурланыкчыларын октааш, алдын медальдарны чаалап алгаш, Россияга бирги черни ээлээннер. Ийиги хонукта Субудай Шойдун, Аржаан Ондар олар база алдын медальдарга төлептиг хүрешкен. Ынчаарга 6 хуузунда, 2 команданыы дээш ниитизи-биле 8 алдын медальдыг болган. Өске командаларның, чижээ, Москвадан келген команданың киржикчилери оолдар, уруглар каттышкаш - 56 болза, оларның аразындан чүгле 2 мөге алдынны чаалап алган. Эрес, кашпагай чараш спортчу оюну-биле элээди тыва мөгелер белеткелиниң бедиин көргүскеш, тиилелгелиг чанып келгеннер.
Күш-культурага, спортка хандыкшыл - Баткарларның ханында. Баасанның ачазы Андрей Баткар тыва хүрешке шыырак тудуп чораан. Сибирь федералдыг округтуң 4 дакпыр чемпиону, Россияның школачылар аразында 2 дакпыр мөңгүн медалының эдилекчизи, Тываның республика чергелиг Эрес Яндаа, Аяс Соян Май-оол Монгуш аттыг турнирлерниң каш дакпыр чемпиону, Россияның спорт мастеринге кандидат, Тывага болгаш Сибирьге чаңгыс-даа аштырыышкын чок боксер, Монгуш Май-оол Авааевич тренерниң өөреникчизи, ам бистиң аравыста чок Баткар Шолбан Олегович-биле халышкылар оолдары-ла болгай. 
Эрзин ортумак школазының 10-гу клазының өөреникчизи Баасанның башкылары, эш-өөрү, кожуун удуртулгазы чемпионнуң өөрүшкүзүн үлежип, байыр чедиргеннер. Авазы Аржана Васильевна Чажытмааның арын-шырайын олчаан дөзээн элээди оол: “Каяа-даа хүрежип чораанымда, мени өскен черим, төрээн кижилерим чүглендирип чоруур” - деп хөйнүң мурнунга миннип чугаалаан. Аныяк мөгениң өөредип чоруур башкыларынга, деткикчилеринге, аалчыларга четтиргенин илереткени өзүп орар бичии спортчуларны сорук киирген. Кыска үеде Баасан Баткарның чедип алганы сумога, тыва хүрешке эки көргүзүглерин, ооң чедиишкинин төрээн кожуунунуң чону бедик көдүрлүүшкүннүг уткуп байырлааннар. 
Аныяк мөге дзюдо хүрешке база белеткелин турар. Ооң тренери - алдар-аттыг мөге, спорттуң хоочуну Иван Иванович Хураган. Тываның Начын мөгези Уран-оол Донгак, Тываның Арзылаң мөгези Владимир Монгуш, делегей чергелиг шииткекчи, спорттуң хоочуну Семен Монгуш олар, оолду деткип чоруур төрелдери Салим, Вадим Кызыл-оол алышкылар, Кызыл хоорайның төп рыногунуң директору Александр Чолдак, Эрзин кожууннуң хүреш база аът федерацияларының удуртулгазы дээш, өске-даа хүндүлүг аалчылар аныяк мөгениң аас-кежиин үлежип, чоргааралдың сөстерин база эгелеп алган оруунуң эчизи дээш йөрээл салып, чагыын бергеннер. 

Чаяна ЧЫКАЙ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
ШЫН, № 131 (18558)
2014 чылдың октябрь 21.

comments powered by HyperComments